Hörmüz boğazı: niyə dünya siyasətinin ən kritik nöqtələrindən biri hesab olunur?
Hörmüz boğazı dünya enerji ticarətinin ən həssas və strateji nöqtələrindən biri hesab olunur. Fars körfəzini Oman körfəzi və Hind okeanı ilə birləşdirən bu dar dəniz keçidi, qlobal neft və qaz daşımalarının böyük hissəsinin keçdiyi əsas marşrutdur. Son illərdə regionda baş verən siyasi gərginliklər və təhlükəsizliklə bağlı risklər Hörmüz boğazını yenidən beynəlxalq gündəmin mərkəzinə gətirib.
Mövzu ilə bağlı “İnformator.az”a açıqlamasında siyasi şərhçi Rauf Ağaoğlu bildirib ki, Hörmüz-dünya siyasətinin boğazıdır, onu bağlamaq…:
“Hörmüz boğazı niyə dünya siyasətinin ən kritik nöqtələrindən biri hesab olunur sualına bu gün artıq nəzəri yox, praktiki cavab vermək mümkündür. Çünki dünya indi bu boğazın nə demək olduğunu canlı şəkildə yaşayır. İllər boyu deyirdilər ki, Hörmüz boğazı qlobal enerji sisteminin nəfəs borusudur, dünya iqtisadiyyatının boğazıdır, böyük güclərin maraqlarının toqquşduğu ən həssas keçiddir. Bu gün isə artıq bu fikir sadəcə siyasi-analitik tezis deyil, birbaşa bazarlarda, limanlarda, sığorta tariflərində, tanker marşrutlarında və hava nəqliyyatında hiss olunan reallığa çevrilib. Son günlərdə İranın düşmən saydığı və ya riskli hesab etdiyi daşımalar üzərində təzyiqi artırması, ABŞ-nin isə İran limanları və sahilləri ətrafında blokada xarakterli hərbi nəzarəti gücləndirməsi nəticəsində bir neçə gəminin geri döndüyü, marşrutların pozulduğu və bölgədə dəniz daşımalarının ciddi risk zonasına girdiyi görünür. ABŞ rəsmilərinin açıqlamasına görə, ən azı 14 gəmi blokada siqnallarından sonra istiqamətini dəyişib. Bu, artıq təkcə regional insident deyil, qlobal sistemə birbaşa siqnaldır. Beynəlxalq hüquq bu kimi strateji keçidlərdə hansı rolu oynayır sualına gəldikdə isə, nəzəriyyədə cavab aydındır: belə boğazlar tranzit keçid prinsipi ilə açıq qalmalıdır və beynəlxalq dəniz hüququ bu marşrutların təhlükəsizliyini təmin etməlidir. Yəni qaydaya görə, Hörmüz kimi bir keçid birtərəfli siyasi qərarlarla bağlanmamalıdır. Ancaq beynəlxalq hüququn kağız üzərində yazılan normaları ilə geosiyasi reallıq arasında həmişə məsafə olub, bu gün isə həmin məsafə daha da açıq görünür. Çünki beynəlxalq hüquq yalnız o vaxta qədər işləyir ki, böyük güclərin maraqları toqquşmasın. Maraqlar toqquşan kimi dəniz hüququnun dili zəifləyir, hərbi donanmaların dili güclənir. Başqa sözlə, Hörmüz boğazında qaydaları artıq hüquq kitabları yox, qüvvələr nisbəti diktə edir. ABŞ-nin hazırkı addımları da göstərir ki, hüquqi şərhlərdən daha çox hərbi nəzarət və çəkindirmə mexanizmləri işə düşüb. İran da öz növbəsində bu boğazı sadəcə coğrafi keçid kimi deyil, cavab zərbəsi və təzyiq aləti kimi görür. Deməli, burada beynəlxalq hüquq nominal çərçivə yaradır, amma real nəticəni geosiyasi qarşıdurma müəyyənləşdirir. ABŞ əməliyyatının İran limanları və sahillərinə fokuslandığını bildirsə də, faktiki nəticə odur ki, bütün bölgə üzrə dəniz daşımaları risk altına düşür. Hörmüz boğazında baş verən hadisələr niyə bütün dünyaya təsir edir sualının cavabı isə bu gün daha aydın görünür. Çünki burada baş verən hər bir gərginlik bir neçə saat içində neft bazarına, bir neçə gün içində logistika zəncirinə, qısa müddətdə isə hava daşımalarına və gündəlik həyatın maya dəyərinə toxunur”.
Həmçinin ekspert mövzu ilə bağlı bildirib ki, Reuters-in bu gün yaydığı məlumatlara görə, Avropada mayın sonlarından etibarən jet yanacağı qıtlığı səbəbindən genişmiqyaslı uçuş ixtisarları riski artıq rəsmi şəkildə dilə gətirilir:
“IATA xəbərdarlıq edir ki, Hörmüz üzərindən təchizatın pozulması Avropanın yay uçuş mövsümünə ağır zərbə vura bilər. Eyni vaxtda KLM artan yanacaq xərclərinə görə 160 Avropa reysini ləğv etdiyini açıqlayıb, Lufthansa isə tutumu azaltmaq və bəzi təyyarələri parkdan çıxarmaq qərarı verib. Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, bəzi şirkətlər bunu hələ fiziki yanacaq tükənməsi yox, bahalaşma və tədarük qeyri-müəyyənliyi ilə izah edirlər, ancaq bazarın verdiyi siqnal artıq böhran siqnalıdır. Deməli, Hörmüzdə baş verənlər yalnız neftin qiymətini yox, həm də aviasiyanın ritmini, turizmi, yükdaşımaları, sığorta sistemini və ümumən qlobal iqtisadi dövriyyəni silkələyir. Bu gün ən ciddi fakt ondan ibarətdir ki, dünya artıq “əgər Hörmüz bağlansa nə olar?” mərhələsində deyil, “Hörmüzdə məhdudlaşma başlayanda nə baş verir?” mərhələsinə keçib. Yəni biz ssenari oxumuruq, prosesin içindəyik. Bir tərəfdən, İran bu boğazı ABŞ və İsrail bombardmanlarına cavab olaraq təzyiq vasitəsinə çevirir, digər tərəfdən, ABŞ İranın dəniz ticarətini boğmaq üçün hərbi blokada siyasətini genişləndirir. Bu iki xəttin kəsişməsi isə əslində dünya iqtisadiyyatının ən həssas nöqtəsinə vurulan zərbədir. Təsadüfi deyil ki, analitiklər bu keçidi “dünya siyasətinin boğazı” adlandırırlar. Çünki burada təkcə tanker keçmir; burada dünya sənayesinin ritmi, aviasiyanın yanacağı, Avropanın enerji təhlükəsizliyi, Asiyanın istehsal dövriyyəsi, Körfəzin ixrac damarları keçir. Bir dəniz keçidinin taleyi, milyardlarla insanın gündəlik həyatına toxunur. Reuters və digər mənbələrin məlumatına görə, Avropa jet yanacağının böyük hissəsini idxal edir və bu tədarük zəncirində Yaxın Şərq xüsusi yer tutur. Ona görə də, Hörmüz üzərində hərbi təzyiq artdıqca, böhranın təsiri təkcə regionla məhdudlaşmır. Nəticə etibarilə, Hörmüz boğazı bu gün sadəcə strateji xəritə üzərində nazik bir mavi xətt deyil. Bu, qlobal sistemin sinir nöqtəsidir. Beynəlxalq hüquq burada yalnız formal çərçivə yaradır, amma praktiki reallıq onu göstərir ki, böyük güclər qarşıdurmaya keçəndə hüququn yerini hərbi basqı, iqtisadi təzyiq və geosiyasi məcburiyyət alır. Dünyanın bu gün yaşadığı təcrübə bir həqiqəti açıq göstərdi: Hörmüz boğazı tam bağlanmasa belə, orada riskin yüksəlməsi və keçidin məhdudlaşması kifayətdir ki, qlobal iqtisadiyyat silkələnsin, neft bahalaşsın, aviaşirkətlər həyəcan təbili çalsın. Yəni bu boğaz dünya siyasətinin boğazıdır, çünki burada tıxanma yaranan kimi bütün sistem nəfəs almaqda çətinlik çəkir”.
Gövhər Mehyəddinova
