ABŞ ordusu olmadan təhlükəsizlik mümkündürmü?
"Ukraynadakı münaqişədən sonra təhlükəsizlik zəmanətləri elə olmalıdır ki, Rusiya ora bir daha heç vaxt hücum etməyə cəhd göstərməsin",-deyə NATO-nun Baş katibi Mark Rutte bildirib.
Mövzu ilə bağlı politoloq Tural İsmayılov “İnformator.az”a açıqlamasında bildirib ki, NATO-nun Baş katibi Mark Ruttenin açıqlamaları və hazırda müzakirə olunan təhlükəsizlik zəmanətləri paketi Ukraynanın gələcəyi baxımından kritik əhəmiyyət daşıyır:
“Lakin bu zəmanətlərin nə dərəcədə effektiv olacağı və müharibənin tam bitməsinə yol açıb-açmayacağı mürəkkəb suallar olaraq qalır. Ruttenin vurğuladığı kimi, Rusiya razılaşmanın şərtlərinə əməl edəcək və Ukraynadan bir kvadrat kilometr belə ərazini heç vaxt ələ keçirməyə cəhd etməyəcək şəkildə möhkəm təhlükəsizlik zəmanətləri vacibdir. Bu ritorika özündə güclü çəkindirmə elementlərini əks etdirsə də, praktik tətbiqində ciddi çətinliklər yarana bilər. ABŞ-dən təklif olunan sülh planı NATO-nun 5-ci Maddəsinə oxşar təhlükəsizlik zəmanətləri nəzərdə tutur ki, bu da Ukraynaya hücum halında bütün qarant dövlətlərin kollektiv hərbi yardımını təmin edəcək. Bu təklif öz mahiyyətinə görə tarixi xarakter daşıyır, çünki NATO üzvü olmayan ölkəyə bu cür güclü müdafiə öhdəlikləri verilməsi pretsedent təşkil edir. ABŞ rəsmiləri bu təminatların “platin standart” olduğunu bildirirlər. Bu zəmanətlərin masada əbədi qalmayacağı barədə xəbərdarlıq edirlər. Lakin bu təzyiq Ukraynaya əlverişsiz şərtləri qəbul etməyə məcbur edə biləcək taktiki elementlər daşıyır. Bu zəmanətlərin Rusiyanı çəkindirməyə kifayət edib-etməyəcəyi məsələsi müzakirələrin mərkəzində durur. Ruttenin qeyd etdiyi kimi, təhlükəsizlik zəmanətləri elə bir keyfiyyətdə və səviyyədə olmalıdır ki, Putin yenidən hücum etməyə çalışdıqda onun qarşısına dağıdıcı reaksiyanın gələcəyini bilsin. Bununla belə, Rusiyanın davranış tarixi göstərir ki, Moskva ciddi beynəlxalq öhdəlikləri belə kobud şəkildə poza bilir. 1994-cü il Budapeşt Memorandumu və 2014-2015-ci illərdə imzalanan Minsk razılaşmaları bunun açıq sübutlarıdır. NATO-nun özü də bu çətinliyi qəbul edir və təhlükəsizlik zəmanətlərinin Budapeşt Memorandumunun və ya Minsk razılaşmasının təkrarı olmamalı olduğunu vurğulayır.Təklif olunan zəmanətlərin əsas problemi onların icra mexanizmində gizlənir. Avropalı liderlərdən açıqlanan plan Ukrayna ordusunun 800.000 əsgərdən ibarət qalması, çoxmillətli Avropa rəhbərliyində qüvvə yerləşdirilməsi və hücum halında hərbi, kəşfiyyat, iqtisadi və diplomatik cavab vasitələri ilə hüquqi öhdəlikləri nəzərdə tutur. Ancaq ABŞ rəsmiləri, ABŞ qoşunlarının yerdə olmayacağını açıq şəkildə bildiriblər, bu isə zəmanətlərin real çəkindirmə gücünü əhəmiyyətli dərəcədə zəiflədir. Rusiya lideri Putin üçün Avropa qüvvələrinin müdaxiləsi ABŞ-nin birbaşa müdaxiləsi qədər çəkindirici olmaya bilər. Daha ciddi narahatlıq doğuran məqam isə sülh planının Ukrayna ərazisinin bir hissəsini Rusiyaya verməyi nəzərdə tutmasıdır. Rusiya Donbasın bütün ərazisini əldə edəcək, Xerson və Zaporojyedəki nəzarət xətləri əsasən dondurulacaq. Bu, Putinə əməliyyat zamanı əldə edə bilmədiyi əraziləri diplomatik masada qazandıracaq və onu gələcək təcavüzlər üçün təşviq edə bilər. Tarixi təcrübə göstərir ki, territorial güzəştlər aqressoru çəkindirmir, əksinə gələcək tələblər üçün stimul yaradır. 1938-ci il Münhen sazişi və Çexoslavakiyanın parçalanması bunun klassik nümunəsidir”.
Həmçinin politoloq qeyd edib ki, ABŞ rəsmiləri Rusiyanın Ukraynaya Avropa İttifaqına qoşulmasına açıq olduğunu bildiriblər:
“Bu isə Moskvanın NATO üzvlüyündən daha az təhlükəli kimi qəbul etdiyi alternativ gördüyünü göstərir. Putinin məqsədi NATO-nun genişlənməsinin qarşısını almaq və postsovet məkanında təsir zonası yaratmaq olduğuna görə, Ukraynaya təklif olunan zəmanətlər onun strateji məqsədlərinə ciddi maneə yaratmaya bilər. Müharibənin tam bitməsinə gəldikdə isə, təhlükəsizlik zəmanətləri tək başına kifayət deyil. ABŞ rəsmiləri problemlərin 90 faizinin həll edildiyini iddia etsələr də, ərazi məsələsinin əsas problematik məqam olaraq qaldığını etiraf edirlər. Zelenski özü də danışıqların hələ tamamlanmadığını və “ideal sülh planının hələ mövcud olmadığını” bildirib. Ukrayna ictimai rəyinin böyük əksəriyyəti ərazi güzəştlərini qəbul etməyə hazır deyil və bu, daxili siyasi gərginliyə səbəb ola bilər. Əlavə olaraq, Rusiyanın hazırkı hərbi-iqtisadi vəziyyəti də nəzərə alınmalıdır. Rusiya hazırda dövlət büdcəsinin təxminən 40 faizini müdafiəyə xərcləyir. İllik təxminən 200 milyard dollar sərf edir, bu isə Moskvanın uzunmüddətli hərbi əməliyyatları davam etdirə biləcək resursları olduğunu göstərir. Sanksiyalara baxmayaraq, Rusiya iqtisadiyyatı müharibə rejimində fəaliyyət göstərməyə davam edir və bu, Kremlin danışıqlarda güzəştə getməsi üçün kifayət qədər təzyiq yaratmır. Son olaraq, Avropanın öz təhlükəsizliyini təmin etmə qabiliyyəti də sual altındadır. Ruttenin qeyd etdiyi kimi, Avropanın satınalma gücü ilə müdafiə xərcləri Rusiyanın xərcləri ilə müqayisə edilməlidir, bu isə Avropanın hərbi hazırlığının hələ də qeyri-kafi olduğunu göstərir. Ukraynaya verilən təhlükəsizlik zəmanətləri ancaq Avropa özü güclü, birləşmiş və hərtərəfli müdafiə qabiliyyətinə malik olduqda effektiv ola bilər. Nəticə etibarilə, təklif olunan təhlükəsizlik zəmanətləri Ukrayna üçün vacib addım olsa da, Rusiyanı yeni hücumdan çəkindirmək üçün kifayət olmaya bilər. Müharibənin tam bitməsi üçün yalnız hərbi zəmanətlər deyil, həm də beynəlxalq hüquq normalarının ciddi icra mexanizmi, Rusiyanın real iqtisadi və siyasi izolyasiyası, Ukraynaya uzunmüddətli hərbi və iqtisadi dəstək, eləcə də bölgədə güclərin balansının köklü dəyişməsi tələb olunur”.
Nuray Əliyeva
