Azərbaycan ictimai həyatının inkişafında mühüm rol oynayan görkəmli şəxsiyyət– Nəsir İmanquliyev
Azərbaycan xalqının tarixində elə şəxsiyyətlər var ki, onların həyat yolu, fəaliyyəti və xalq qarşısındakı xidmətləri zaman keçdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanır. Belə insanlar yalnız yaşadıqları dövrün deyil, gələcək nəsillərin də yaddaşında özünəməxsus yer tuturlar. Onlar öz zəhmətləri, biliyi, dünyagörüşü, əqidəsi və Vətənə bağlılığı ilə cəmiyyətin inkişafına töhfə verirlər. Azərbaycan jurnalistikasının, mətbuatının, təhsilinin və ictimai həyatının inkişafında mühüm rol oynamış görkəmli şəxsiyyətlərdən biri də Nəsir İmanquliyevdir.
Nəsir İmanquliyev Azərbaycan mətbuat tarixində xüsusi mövqeyə malik olan jurnalist, publisist, pedaqoq, alim və ictimai xadimdir. Onun çoxşaxəli fəaliyyəti milli jurnalistikanın inkişafı, qəzetçilik ənənələrinin zənginləşdirilməsi, peşəkar jurnalist kadrlarının hazırlanması və Azərbaycan cəmiyyətində maarifçilik düşüncəsinin möhkəmləndirilməsi ilə sıx bağlıdır. O, uzun illər ərzində öz həyatını sözə, mətbuata, elmə, təhsilə və xalqına xidmətə həsr etmişdir.
Nəsir İmanquliyevin fəaliyyəti yalnız redaktor və jurnalist işi ilə məhdudlaşmamışdır. O, eyni zamanda, yeni nəslin yetişməsinə çalışan müəllim, mətbuatın inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirən təşkilatçı, ictimai hadisələrə diqqətlə yanaşan publisist və milli-mədəni dəyərləri qoruyan ziyalı olmuşdur. Onun rəhbərliyi ilə fəaliyyət göstərən nəşrlər Azərbaycan mətbuatında özünəməxsus üslub formalaşdırmış, geniş oxucu auditoriyasının marağını qazanmışdır.
Nəsir İmanquliyev 1911-ci il dekabrın 22-də Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Onun dünyaya gəldiyi dövr Azərbaycan tarixinin mürəkkəb ictimai-siyasi hadisələrlə zəngin olduğu bir mərhələyə təsadüf edirdi. XX əsrin əvvəllərində Bakı sürətlə inkişaf edən, müxtəlif xalqların və mədəniyyətlərin bir arada yaşadığı, sənayenin, ticarətin, maarifçiliyin və mətbuatın mühüm mərkəzlərindən biri idi. Həmin dövrdə Bakıda neft sənayesinin inkişafı şəhərin iqtisadi və sosial həyatına ciddi təsir göstərirdi. Eyni zamanda, burada maarifçilik hərəkatı genişlənir, yeni məktəblər açılır, qəzet və jurnallar nəşr olunur, milli düşüncənin inkişafına xidmət edən ziyalılar yetişirdi. Azərbaycan cəmiyyətində savadlanma, təhsil, milli kimlik və mədəniyyət məsələləri getdikcə daha çox diqqət mərkəzinə çevrilirdi.
Belə bir mühitdə dünyaya gələn Nəsir İmanquliyevin gələcək həyatında təhsilin, mədəniyyətin və ictimai fəaliyyətin mühüm yer tutması təsadüfi deyildi. O, gənc yaşlarından əmək fəaliyyətinə və təhsilə maraq göstərmiş, həyatın müxtəlif sahələrində təcrübə qazanmağa çalışmışdır. Nəsir İmanquliyevin uşaqlıq və yeniyetməlik illəri Azərbaycanın ictimai həyatında böyük dəyişikliklərin baş verdiyi dövrə təsadüf etmişdir. Bu illərdə ölkənin siyasi quruluşu dəyişir, cəmiyyətdə yeni münasibətlər formalaşır, təhsil və mədəniyyət sahəsində müxtəlif yeniliklər həyata keçirilirdi. Bütün bu hadisələr gənc nəslin dünyagörüşünə təsir göstərirdi.
1925–1926-cı illərdə Bakı şəhərində peşə məktəbini bitirən Nəsir İmanquliyev həyatının ilk mühüm təhsil mərhələsini başa vurmuşdur. Daha sonra təhsilini davam etdirmək və öz biliklərini artırmaq istiqamətində fəaliyyət göstərmişdir. 1934-cü ildə Neft Texnikumuna daxil olması onun təhsil yolunun mühüm mərhələlərindən biri olmuşdur. Lakin Nəsir İmanquliyevin maraqları yalnız texniki biliklərlə məhdudlaşmırdı. O, dövri mətbuata, qəzetlərə, ədəbiyyata və ictimai məsələlərə xüsusi maraq göstərirdi. Məhz bu maraq onun gələcək peşə seçimində həlledici rol oynadı. O, jurnalistikanı sadəcə əmək fəaliyyəti kimi deyil, cəmiyyətə xidmət göstərmək, insanları məlumatlandırmaq və ictimai fikrin formalaşmasında iştirak etmək vasitəsi kimi qəbul edirdi.
Nəsir İmanquliyevin jurnalistikaya gəlişi Azərbaycan mətbuatının inkişaf tarixində mühüm mərhələlərdən birinə təsadüf edir. XX əsrin 1920–1930-cu illərində Azərbaycan mətbuatında yeni nəsil jurnalistlər yetişirdi. Qəzetlər cəmiyyətin gündəlik həyatını işıqlandırır, müxtəlif ictimai məsələləri müzakirəyə çıxarır, təhsil, iqtisadiyyat, mədəniyyət və siyasi hadisələr haqqında məlumat verirdi. Gənc Nəsir İmanquliyev mətbuata böyük maraq göstərərək müxtəlif qəzetlərin redaksiyalarında çalışmağa başlamışdır. Onun ilk peşəkar təcrübəsi “Kommunist”, “Yeni yol” və “Gənc işçi” qəzetləri ilə bağlı olmuşdur.
Bu qəzetlərdə çalışmaq ona jurnalistikanın müxtəlif istiqamətlərini öyrənmək, redaksiya fəaliyyətinin xüsusiyyətlərini mənimsəmək və yazı bacarıqlarını inkişaf etdirmək imkanı yaratmışdır. O, ilkin mərhələdə ədəbi işçi kimi fəaliyyət göstərmiş, daha sonra redaksiyalarda daha məsul vəzifələrə yüksəlmişdir. Nəsir İmanquliyev müxtəlif dövrlərdə ədəbi şöbənin müdir müavini, şöbə müdiri, məsul katib və redaktor vəzifələrində çalışmışdır. Bu vəzifələr onun həm jurnalistlik, həm də təşkilatçılıq qabiliyyətinin inkişafında mühüm rol oynamışdır.
Redaksiyada işləmək jurnalistdən yalnız yaxşı yazı bacarığı tələb etmir. Jurnalist hadisələri düzgün qiymətləndirməli, məlumatları yoxlamalı, materialları vaxtında hazırlamalı, müxtəlif müəlliflərlə işləməyi bacarmalı və oxucunun maraqlarını nəzərə almalıdır. Redaktor isə bunlarla yanaşı, qəzetin ümumi istiqamətini müəyyənləşdirməli, müəllif kollektivinin fəaliyyətini əlaqələndirməli və nəşrin keyfiyyətinə cavabdeh olmalıdır. Nəsir İmanquliyev bütün bu xüsusiyyətləri öz fəaliyyətində birləşdirən peşəkar jurnalist kimi formalaşmışdır. O, müxtəlif redaksiyalarda çalışaraq mətbuatın gündəlik iş mexanizmini dərindən öyrənmiş, qəzet materiallarının hazırlanması və nəşri prosesində zəngin təcrübə toplamışdır.
Nəsir İmanquliyevin həyat və fəaliyyətində İkinci Dünya müharibəsi xüsusi yer tutur. 1941-ci ildə başlayan müharibə milyonlarla insanın həyatına təsir göstərmiş, cəmiyyətin bütün sahələrində olduğu kimi, mətbuatın fəaliyyətində də ciddi dəyişikliklər yaratmışdır. Müharibə şəraitində qəzetlərin əsas vəzifələrindən biri cəbhədə baş verən hadisələr haqqında məlumat vermək, əsgərlərin döyüş ruhunu yüksəltmək, arxa cəbhədə çalışan insanların fədakarlığını işıqlandırmaq və xalqı qələbəyə səfərbər etmək idi.
1942-ci ildə Nəsir İmanquliyev siyasi işçi kimi Krım cəbhəsinə göndərilmişdir. O, burada hərbi jurnalistika sahəsində fəaliyyət göstərmiş, “Döyüşən Krım” və ya mənbələrdə göstərilən adı ilə “Krım cəbhəsi” qəzetinin məsul katibi vəzifəsini icra etmişdir. Bununla yanaşı, hərbi hissədə tərcüməçi kimi də çalışmışdır. Müharibə dövründə onun üzərinə düşən vəzifələr həm böyük məsuliyyət, həm də yüksək peşəkarlıq tələb edirdi.
Cəbhə jurnalistikası adi redaksiya fəaliyyətindən tamamilə fərqlənirdi. Jurnalistlər hadisələri təhlükəli şəraitdə izləyir, döyüş bölgələrindən məlumat toplayır, hərbi hissələrdəki vəziyyəti öyrənir və operativ materiallar hazırlayırdılar. Belə şəraitdə məlumatın düzgünlüyü, vaxtında çatdırılması və mətnin təsir gücü xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Nəsir İmanquliyev müharibə illərində qələmin də silah qədər mühüm təsir gücünə malik olduğunu öz fəaliyyəti ilə göstərmişdir. Onun hazırladığı yazılar və qəzet işinin təşkilindəki fəaliyyəti döyüşçülərin mənəvi ruhunun yüksəldilməsinə xidmət edirdi.
O, Krım cəbhəsində yalnız jurnalist kimi deyil, həm də məsuliyyətli vətəndaş və ziyalı kimi davranmışdır. Müharibənin çətinliklərinə baxmayaraq, öz peşə fəaliyyətini davam etdirmiş, hadisələri işıqlandırmaq və insanlara məlumat çatdırmaq vəzifəsini yerinə yetirmişdir. Həmin dövrdə Nəsir İmanquliyev tanınmış ədəbiyyat və mətbuat nümayəndələri ilə də birlikdə çalışmışdır. Mənbələrdə onun Rəsul Rza və A. Zamanov kimi qələm sahibləri ilə Krım cəbhəsindəki jurnalist fəaliyyəti qeyd olunur. Bu əməkdaşlıq onun peşəkar jurnalist mühitində qazandığı təcrübəni daha da zənginləşdirmişdir.
1943-cü ildə Nəsir İmanquliyev yenidən “Kommunist” qəzetinə qayıtmış və burada məsul katib vəzifəsinə təyin olunmuşdur. Sonralar baş redaktorun müavini kimi də fəaliyyət göstərmişdir. Qəzetdə çalışdığı müddətdə vətənpərvərlik mövzusuna həsr olunmuş çoxsaylı məqalələr hazırlamışdır. Onun təşəbbüsü ilə “Döyüşən səhifələr” adlı guşənin yaradılması da müharibə dövrü jurnalistikasına verilmiş töhfələrdən biri kimi qiymətləndirilir. Bu guşə hərbi hadisələrin və vətənpərvərlik ruhunun mətbuatda işıqlandırılmasına xidmət edirdi.
Nəsir İmanquliyev üçün təhsil və özünüinkişaf ömür boyu davam edən proses olmuşdur. O, jurnalistika sahəsində praktik təcrübə qazanmaqla yanaşı, nəzəri biliklərini də artırmağa xüsusi əhəmiyyət vermişdir. 1946-cı ildə Moskvada Mərkəzi Qəzet Kursunu bitirməsi onun peşəkar inkişafında mühüm hadisələrdən biri olmuşdur. Həmin kurs jurnalistika sahəsində çalışan şəxslərin nəzəri və praktiki biliklərinin təkmilləşdirilməsinə xidmət edirdi. Burada qazandığı təcrübə ona mətbuatın təşkilati məsələlərini daha dərindən öyrənmək imkanı vermişdir.
1948–1950-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsində təhsil alaraq universitet proqramını iki il ərzində başa vurmuşdur. O, 1948–1955-ci illərdə Moskva Ali Partiya Məktəbində də qiyabi təhsilini davam etdirmişdir. Bu təhsil mərhələləri onun dünyagörüşünün genişlənməsinə, ictimai-siyasi və ədəbi prosesləri daha dərindən təhlil etməsinə kömək etmişdir. Nəsir İmanquliyev jurnalistikanı yalnız gündəlik informasiya fəaliyyəti kimi deyil, həm də elmi-nəzəri əsasları olan mühüm ictimai fəaliyyət sahəsi kimi qəbul edirdi.
Nəsir İmanquliyevin həyatında ən mühüm istiqamətlərdən biri müəllimlik fəaliyyəti olmuşdur. O, 1947-ci ildən Bakı Dövlət Universitetində pedaqoji fəaliyyətə başlamışdır. Həmin dövrdə Azərbaycan jurnalistikası üçün peşəkar kadrların hazırlanması olduqca vacib məsələlərdən biri idi. Jurnalistika sahəsində nəzəri biliklərə malik olmaqla yanaşı, praktik təcrübəsi olan müəllimlərin yetişən nəslə dərs deməsi böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Nəsir İmanquliyev həm qəzet redaksiyalarında çalışmış, həm müharibə dövründə cəbhə jurnalistikası ilə məşğul olmuş, həm də mətbuatın təşkilati məsələlərində iştirak etmişdi. Buna görə də onun tələbələrə ötürdüyü biliklər real peşə təcrübəsinə əsaslanırdı.
O, universitetdə jurnalistikanın nəzəriyyəsi və təcrübəsi istiqamətində dərslər aparmış, tələbələrə qəzet materiallarının hazırlanması, informasiya toplamaq, hadisələri təhlil etmək, mətnin dil və üslub xüsusiyyətlərinə diqqət yetirmək kimi məsələləri öyrətmişdir. Nəsir İmanquliyev müəllim kimi tələbələrindən yalnız nəzəri bilikləri mənimsəməyi tələb etmirdi. O, onların müstəqil düşünməsinə, hadisələrə düzgün münasibət bildirməsinə, geniş dünyagörüşünə malik olmasına və peşə məsuliyyətini dərk etməsinə çalışırdı.
Onun pedaqoji fəaliyyətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri nəzəriyyə ilə praktikanın əlaqələndirilməsi idi. Jurnalist olmaq istəyən gənclər üçün yalnız kitab oxumaq və mühazirələri dinləmək kifayət etmir. Onlar cəmiyyətin həyatını müşahidə etməli, insanlarla ünsiyyət qurmalı, hadisələrin mahiyyətini araşdırmalı və əldə etdikləri məlumatları oxucuya düzgün təqdim etməyi bacarmalıdırlar. Nəsir müəllim bu prinsipləri tələbələrinə aşılamağa çalışırdı. O, qəzet materiallarının hazırlanmasında dəqiqliyə, dilin düzgün istifadəsinə, mətnin anlaşıqlı olmasına və mövzunun hərtərəfli araşdırılmasına xüsusi diqqət yetirirdi.
Nəsir İmanquliyevin müəllimlik fəaliyyətinin uzun illər davam etməsi Azərbaycan jurnalistikasının inkişafına ciddi təsir göstərmişdir. Mənbələrdə onun 1947–1998-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetində müəllim, dosent və professor kimi fəaliyyət göstərdiyi qeyd olunur. Beləliklə, o, ömrünün təxminən yarım əsrini universitet auditoriyalarında gənc jurnalistlərin hazırlanmasına həsr etmişdir. Nəsir İmanquliyevin yetişdirdiyi jurnalistlər sonralar Azərbaycan mətbuatının müxtəlif sahələrində çalışmış, qəzet və jurnalların, radio və televiziya qurumlarının inkişafında iştirak etmişlər.
Nəsir İmanquliyevin Azərbaycan jurnalistikası qarşısında ən böyük xidmətlərindən biri “Bakı” axşam qəzetinin yaradılması və uzun illər ona rəhbərlik etməsi olmuşdur. Bu qəzet onun jurnalistlik təcrübəsinin, redaktorluq bacarığının və mətbuat haqqında düşüncələrinin praktik ifadəsinə çevrilmişdir. 1958-ci il yanvarın 10-da “Bakı” qəzetinin ilk nömrəsi işıq üzü görmüşdür. Nəşr fəaliyyətə 35 min tirajla başlamışdır. Qəzetin baş redaktoru vəzifəsi Nəsir İmanquliyevə həvalə edilmişdir.
Bu hadisə Azərbaycan mətbuatının inkişafında mühüm yeniliklərdən biri idi. Çünki “Bakı” qəzeti yalnız gündəlik məlumatların yayımlandığı nəşr olmaqla kifayətlənmirdi. O, şəhərin həyatını, insanların problemlərini, mədəni hadisələri, ədəbiyyatı, incəsənəti, elmi və ictimai prosesləri əhatə edən geniş məzmunlu informasiya platformasına çevrilmişdi. Nəsir İmanquliyev qəzetin fəaliyyətində oxucu maraqlarını əsas meyarlardan biri hesab edirdi. O, yaxşı anlayırdı ki, qəzetin nüfuzu yalnız onun adından və tirajından asılı deyil. Nəşrin dili, üslubu, mövzularının aktuallığı, müəlliflərin peşəkarlığı və oxucu ilə yaratdığı münasibət onun uğurunu müəyyənləşdirir.
“Bakı” qəzetində müxtəlif mövzularda materiallar dərc olunurdu. Şəhərin gündəlik həyatı, tikinti və quruculuq işləri, iqtisadi inkişaf, təhsil, səhiyyə, elm, ədəbiyyat, incəsənət və idman məsələləri qəzetin səhifələrində geniş işıqlandırılırdı. Nəşrin diqqət çəkən xüsusiyyətlərindən biri hadisələrə operativ münasibət bildirməsi idi. Oxucular şəhərdə və ölkədə baş verən yeniliklər haqqında qəzet vasitəsilə məlumat əldə edə bilirdilər. Rəsmi tədbirlərlə yanaşı, gündəlik həyatın maraqlı hadisələrinə də yer ayrılırdı.
“Bakı” qəzetinin digər mühüm xüsusiyyəti Azərbaycan dilinin zəngin imkanlarından istifadə etməsi idi. Nəsir İmanquliyev dilin düzgünlüyünə, yazı üslubuna, orfoqrafiya və orfoepiya qaydalarına əməl olunmasına xüsusi diqqət yetirirdi. Qəzetdə ədəbi səhifələrin təşkili də mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Müxtəlif yazıçıların, şairlərin və gənc istedadların əsərləri burada çap olunurdu. Beləliklə, nəşr yalnız informasiya vasitəsi deyil, həm də ədəbi yaradıcılığın inkişafına xidmət edən mühüm tribuna rolunu oynayırdı.
“Bakı” qəzetinin səhifələrində Həsən Seyidbəyli, Balaş Azəroğlu, Qılman İlkin, Mir Cəlal, Hüseyn Abbaszadə, Rəsul Rza, Qabil, Bəxtiyar Vahabzadə, İsmayıl Şıxlı, Vidadi Babanlı, Anar və Elçin kimi tanınmış ədəbiyyat nümayəndələrinin əsərlərinə yer verilirdi. Bu fakt qəzetin Azərbaycan ədəbi mühitində nə qədər mühüm mövqeyə malik olduğunu göstərir. Qəzetin səhifələrində roman və povestlərin hissə-hissə dərc olunması da oxucular arasında böyük maraq yaradırdı. İnsanlar növbəti nömrələri səbirsizliklə gözləyir, əsərlərin davamını izləyirdilər. Bu, qəzetlə oxucu arasında xüsusi bağlılıq formalaşdırırdı.
Nəsir İmanquliyevin redaktorluq fəaliyyətində mühüm yer tutan digər nəşr “Baku” qəzeti olmuşdur. Azərbaycan dilində nəşr olunan “Bakı” qəzetinin qazandığı uğurlar onun rusdilli oxucu auditoriyası üçün də fəaliyyət göstərməsinin əhəmiyyətini artırmışdı. 1963-cü ildən “Baku” qəzetinin rus dilində nəşrinə başlanmışdır. Bu nəşr 1988-ci ilə qədər fəaliyyət göstərmişdir. “Baku” qəzetinin yaradılması Bakıda yaşayan müxtəlifdilli əhalinin informasiya ehtiyaclarının ödənilməsi baxımından mühüm addım idi.
Bakı tarixən müxtəlif millətlərin, xalqların və mədəniyyətlərin bir arada yaşadığı şəhər olmuşdur. Buna görə də şəhərin ictimai və mədəni həyatını əks etdirən qəzetlərin müxtəlif dillərdə nəşr edilməsi geniş oxucu auditoriyasına çatmaq üçün əhəmiyyət daşıyırdı. Nəsir İmanquliyev həm “Bakı”, həm də “Baku” qəzetlərinə rəhbərlik etməklə iki nəşrin fəaliyyətini əlaqələndirmişdir. Bu iş yüksək təşkilatçılıq qabiliyyəti, peşəkar redaktorluq və məsuliyyət tələb edirdi.
İki qəzetin mövzu və fəaliyyət istiqamətləri şəhərin həyatını geniş şəkildə əks etdirməyə yönəlmişdi. Onların səhifələrində ictimai-siyasi hadisələr, mədəniyyət, incəsənət, ədəbiyyat, elm, təhsil və gündəlik həyat məsələləri işıqlandırılırdı. İkili nəşr sistemi eyni zamanda Azərbaycan cəmiyyətinin çoxdilli informasiya mühitinin formalaşmasına da töhfə verirdi. Bu nəşrlər Nəsir İmanquliyevin həyatının və yaradıcılığının ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdi.
Nəsir İmanquliyevin fəaliyyəti yalnız yazılı mətbuatla məhdudlaşmamışdır. O, Azərbaycan radio və televiziya sahəsinin inkişafında da mühüm vəzifələrdə çalışmışdır. Müxtəlif illərdə Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin Radio-İnformasiya Baş İdarəsinin rəisi və Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti yanında Radio və Televiziya Verilişləri Komitəsi sədrinin birinci müavini vəzifələrini icra etmişdir. Həmçinin nazirliyin kollegiya üzvü olmuşdur. Bu vəzifələr onun təşkilatçılıq bacarığının və informasiya sahəsində geniş təcrübəsinin dövlət səviyyəsində qiymətləndirildiyini göstərir.
XX əsrin ortalarında radio cəmiyyətin ən mühüm informasiya vasitələrindən biri idi. Televiziyanın inkişafı isə insanların dünyagörüşünə, mədəni həyatına və gündəlik informasiya əldə etmək imkanlarına yeni təsir göstərirdi. Radio və televiziya yalnız xəbərlərin çatdırılması ilə kifayətlənmirdi. Bu vasitələr musiqinin, ədəbiyyatın, teatrın, maarifləndirici proqramların və müxtəlif mədəni tədbirlərin geniş auditoriyaya təqdim edilməsinə şərait yaradırdı. Nəsir İmanquliyev bu sahədə çalışarkən informasiya və mədəniyyətin cəmiyyət üçün əhəmiyyətini nəzərə alırdı. Onun fəaliyyətində maarifçilik və milli-mənəvi dəyərlərin təbliği mühüm yer tuturdu.
Nəsir İmanquliyevin Azərbaycan jurnalistikasında xüsusi yer tutmasının əsas səbəblərindən biri onun özünəməxsus peşəkar prinsiplərə malik olmasıdır. O, jurnalistikanı yüksək məsuliyyət tələb edən fəaliyyət sahəsi hesab edirdi. Onun redaktorluq və müəllimlik fəaliyyətinə nəzər saldıqda bir neçə əsas prinsip diqqəti cəlb edir: məlumatın dəqiqliyi, dilin aydınlığı, peşəkarlıq, maarifçilik, milli-mənəvi dəyərlərə hörmət və oxucuya məsuliyyətlə yanaşmaq.
Jurnalistin əsas vəzifələrindən biri cəmiyyətə düzgün məlumat çatdırmaqdır. Yanlış və yoxlanılmamış məlumatlar insanların hadisələr haqqında yanlış təsəvvür formalaşdırmasına səbəb ola bilər. Buna görə də Nəsir İmanquliyevin rəhbərlik etdiyi redaksiyalarda materialların hazırlanmasına və mətnlərin keyfiyyətinə diqqət yetirilməsi mühüm məsələ idi. O, Azərbaycan dilinin zənginliyinin qorunmasına da xüsusi əhəmiyyət verirdi. Qəzetin dili oxucu üçün anlaşıqlı olmalı, eyni zamanda ədəbi dilin normalarına uyğun hazırlanmalı idi.
Onun redaktorluq üslubunun digər xüsusiyyəti gənc jurnalistlərə və yazıçılara münasibəti idi. Nəsir müəllim yeni istedadların üzə çıxmasına, onların əsərlərinin oxucuya çatdırılmasına imkan yaratmağa çalışırdı. Mətbuatın inkişafı üçün yalnız tanınmış müəlliflərin əsərlərini çap etmək kifayət deyil. Yeni nəslin yetişməsi, gənc qələm sahiblərinin özünü göstərməsi və peşəkar təcrübə qazanması da vacibdir. Nəsir İmanquliyev bu məsələyə böyük diqqət yetirirdi.
Azərbaycan jurnalistikasının tarixi Həsən bəy Zərdabi, Cəlil Məmmədquluzadə, Üzeyir Hacıbəyli və digər maarifçi ziyalıların fəaliyyəti ilə sıx bağlıdır. Onlar milli mətbuatın əsasını möhkəmləndirmiş, cəmiyyətin maariflənməsinə xidmət etmişlər. Nəsir İmanquliyev də bu ənənələrin davamçılarından biri olmuşdur. Onun fəaliyyəti milli mətbuatın inkişafında yeni mərhələnin formalaşmasına kömək etmişdir. O, jurnalistikanın müxtəlif istiqamətlərində çalışaraq geniş təcrübə qazanmış, bu təcrübəni gənc nəsillə bölüşmüşdür.
Nəsir İmanquliyev yalnız təcrübəli jurnalist və redaktor deyil, həm də elmi düşüncəyə malik ziyalı olmuşdur. Onun elmi və publisistik fəaliyyəti Azərbaycan jurnalistikasının nəzəri məsələlərinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. O, jurnalistikanın nəzəriyyəsi və təcrübəsi sahəsində uzun müddət çalışmış, bu sahənin tədrisinə və elmi araşdırılmasına töhfələr vermişdir. Jurnalistika sürətlə dəyişən və cəmiyyətin inkişafı ilə sıx bağlı olan sahədir. Buna görə də onun elmi əsaslarının öyrənilməsi, mətbuat tarixinin araşdırılması və peşəkar fəaliyyət prinsiplərinin müəyyənləşdirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Nəsir İmanquliyevin elmi maraqları da bu istiqamətdə formalaşmışdır. Onun yaradıcılığında mətbuatın ictimai rolu, jurnalistin məsuliyyəti və informasiya fəaliyyətinin əhəmiyyəti kimi məsələlər mühüm yer tuturdu. Onun yaradıcılığının mühüm cəhətlərindən biri nəzəri biliklərlə praktik təcrübəni əlaqələndirməsidir. O, jurnalistikanın elmi əsaslarını öyrətməklə yanaşı, real redaksiya fəaliyyətinin xüsusiyyətlərini də tələbələrinə çatdırırdı.
Nəsir İmanquliyevin həyatında ailə də mühüm yer tutmuşdur. O, Gövhər Sultanzadə ilə ailə həyatı qurmuşdur. Bu evlilikdən onların Aida adlı qız övladı dünyaya gəlmişdir. Aida İmanquliyeva sonralar Azərbaycan elminin tanınmış nümayəndələrindən birinə çevrilmişdir. O, Azərbaycan şərqşünaslıq elminin görkəmli nümayəndəsi, filologiya elmləri doktoru, professor və ərəb ədəbiyyatı üzrə tanınmış tədqiqatçı olmuşdur. Aida İmanquliyeva ərəb ədəbiyyatının araşdırılması istiqamətində dəyərli elmi əsərlər yaratmış, Azərbaycan şərqşünaslıq elminin inkişafında mühüm xidmətlər göstərmişdir.
Aida İmanquliyevanın 1939-cu ildə Bakıda anadan olması və sonralar elm sahəsində qazandığı uğurlar ailədə təhsilə və intellektual inkişafa verilən əhəmiyyətin göstəricisi kimi də qiymətləndirilə bilər. Aida İmanquliyeva Azərbaycanın birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyevanın anasıdır. Beləliklə, Nəsir İmanquliyevin ailəsi Azərbaycan ictimaiyyətində elm, mədəniyyət və dövlətçilik sahələri ilə əlaqəli tanınmış bir ailə kimi diqqət çəkir. Nəsir İmanquliyevin həyat yolu yalnız öz peşə uğurları ilə deyil, ailəsində formalaşan maarifçilik və elm ənənələri ilə də əlamətdardır.
Nəsir İmanquliyevin şəxsiyyətini yalnız onun tutduğu vəzifələr, qazandığı fəxri adlar və yaratdığı qəzetlər əsasında qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Onun haqqında yazılan xatirələrdə şəxsi keyfiyyətləri, insanlarla münasibəti, tələbələrinə qayğısı və ziyalı mövqeyi də xüsusi vurğulanır. Müasirləri onu təvazökar, qayğıkeş, tələbkar və prinsipial insan kimi xarakterizə edirdilər. O, işinə ciddi yanaşır, qarşısına qoyduğu məqsədlərə çatmaq üçün çalışırdı. Eyni zamanda, ətrafındakı insanlara münasibətdə diqqətli və xeyirxah olmağa üstünlük verirdi.
Nəsir müəllimin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri gənclərə münasibəti idi. O, gənc jurnalistlərin və yazıçıların yetişməsinə xüsusi diqqət göstərirdi. Onların yaradıcılıq imkanlarının üzə çıxmasına şərait yaratmaq, bilik və təcrübəsini bölüşmək onun fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən biri olmuşdur. Müəllimlik fəaliyyəti zamanı tələbələrinə yalnız jurnalistikanın texniki qaydalarını deyil, həm də peşənin mənəvi tərəflərini aşılamağa çalışırdı. Onun düşüncəsinə görə, jurnalist olmaq üçün insanın savadlı olması ilə yanaşı, məsuliyyətli, vicdanlı və cəmiyyət qarşısında borcunu dərk edən şəxsiyyət olması da vacibdir.
Müasirlərinin onu “mətbuatın patriarxı” adlandırması da onun Azərbaycan jurnalistikasında qazandığı nüfuzun göstəricisidir. Bu ifadə onun uzunmüddətli fəaliyyətinə, peşəkar təcrübəsinə və yetişdirdiyi jurnalist nəslinə verilən yüksək qiymət kimi qəbul olunur. Onun ziyalılıq anlayışında vətənpərvərlik, elmə hörmət, milli-mənəvi dəyərlərin qorunması və cəmiyyətin inkişafına xidmət etmək əsas yer tuturdu.
Nəsir İmanquliyevin Azərbaycan jurnalistikasına, mədəniyyətinə və təhsilinə verdiyi töhfələr dövlət və ictimaiyyət tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. 1976-cı ildə ona “Azərbaycan SSR Əməkdar mədəniyyət işçisi” fəxri adı verilmişdir. Bu ad onun mədəniyyət və informasiya sahəsindəki uzunmüddətli fəaliyyətinə göstərilən ehtiramın ifadəsi idi. 1990-cı ildə isə “Əməkdar jurnalist” fəxri adına layiq görülmüşdür. Bu mükafat onun Azərbaycan jurnalistikasının inkişafında göstərdiyi xidmətlərin tanınması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Nəsir İmanquliyev iki dəfə “Qızıl qələm” mükafatına da layiq görülmüşdür.
Nəsir İmanquliyev 1998-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir. Onun vəfatı Azərbaycan jurnalistikası və ictimai həyatı üçün böyük itki olmuşdur. Çünki Azərbaycan mətbuatının inkişafına ömrünün böyük hissəsini həsr etmiş təcrübəli jurnalist, professor və ziyalı həyatdan köçmüşdü. Lakin onun fiziki yoxluğu yaratdığı mənəvi və peşəkar irsin yox olması demək deyildi. Əksinə, illər keçdikcə onun fəaliyyəti daha geniş şəkildə araşdırılmağa və qiymətləndirilməyə başlanmışdır.
2006-cı ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Nəsir Əsədulla oğlu İmanquliyevin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi haqqında Sərəncam imzalamışdır. Həmin il onun yaşadığı binaya heykəltəraş Ömər Eldarovun müəllifi olduğu xatirə lövhəsi vurulmuşdur. 2007-ci ildə Bakı Dövlət Universitetində də Nəsir İmanquliyevin xatirə lövhəsinin açılışı olmuşdur. Bu addım onun uzun illər çalışdığı universitetdəki xidmətlərinin və təhsil sahəsinə verdiyi töhfələrin yad edilməsi baxımından mühüm hadisə idi.
2011-ci ilin dekabrında Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin Sərəncamına əsasən, görkəmli jurnalistin 100 illik yubileyinə həsr edilmiş silsilə tədbirlər keçirilmişdir. Sonrakı illərdə də onun doğum günləri və yubileyləri müxtəlif elmi, mədəni və ictimai tədbirlərlə qeyd olunmuşdur. Bu tədbirlərdə jurnalistin həyat yolu, yaradıcılığı, pedaqoji fəaliyyəti və Azərbaycan mətbuatının inkişafındakı rolu diqqətə çatdırılmışdır. Onun xatirəsinin yaşadılması yalnız yubiley tədbirləri ilə məhdudlaşmır. Nəsir İmanquliyevin fəaliyyətinin universitet tələbələrinə öyrədilməsi, mətbuat tarixindəki xidmətlərinin araşdırılması və jurnalistikanın inkişafına verdiyi töhfələrin tanıdılması da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan jurnalistikasının tarixi müxtəlif dövrlərdə fəaliyyət göstərmiş görkəmli şəxsiyyətlərin əməyi ilə formalaşmışdır. Həsən bəy Zərdabi, Cəlil Məmmədquluzadə, Üzeyir Hacıbəyli və digər maarifçi ziyalılar milli mətbuatın əsasını möhkəmləndirmiş, cəmiyyətin maariflənməsinə xidmət etmişlər. Nəsir İmanquliyev də bu ənənələrin davamçılarından biri olmuşdur. Onun fəaliyyəti milli mətbuatın inkişafında yeni mərhələnin formalaşmasına kömək etmişdir.
O, jurnalistikanın müxtəlif istiqamətlərində çalışaraq geniş təcrübə qazanmışdır. Qəzet redaksiyalarında fəaliyyət, müharibə dövründə cəbhə jurnalistikası, radio və televiziya sahəsində təşkilatçılıq, universitetdə pedaqoji fəaliyyət və “Bakı” qəzetinin yaradılması onun çoxşaxəli fəaliyyətinin əsas istiqamətləridir. Bu fəaliyyətlərin hər biri Azərbaycan jurnalistikasının inkişafına fərqli istiqamətlərdən təsir göstərmişdir.
Onun ən böyük xidmətlərindən biri qəzetçilik sahəsində özünəməxsus redaktorluq məktəbi yaratmasıdır. “Bakı” və “Baku” qəzetləri vasitəsilə o, həm peşəkar jurnalistlərə, həm də gənc müəlliflərə yaradıcılıq imkanları yaratmışdır. Digər mühüm xidmət isə jurnalistika təhsilinin inkişafına verdiyi töhfədir. Təxminən yarım əsr davam edən pedaqoji fəaliyyəti nəticəsində çoxsaylı tələbələr onun təcrübəsindən bəhrələnmişlər.
Onun irsi müasir jurnalistlər üçün də əhəmiyyətlidir. Bu gün informasiya texnologiyalarının inkişafı, sosial şəbəkələrin geniş yayılması və xəbərlərin sürətlə yayımlanması jurnalistikanın qarşısında yeni vəzifələr yaradır. Lakin bu dəyişikliklərə baxmayaraq, peşənin əsas prinsipləri dəyişməz qalır. Məlumatın dəqiqliyi, obyektivlik, məsuliyyət, dilin düzgünlüyü, oxucuya hörmət və ictimai maraqların qorunması jurnalistikanın əsas dəyərləri olaraq qalır. Nəsir İmanquliyevin fəaliyyəti də bu prinsiplərin əhəmiyyətini xatırladır.
Onun yaratdığı mətbuat ənənələri göstərir ki, qəzetin uğuru yalnız texniki imkanlardan və tirajdan asılı deyil. Əsas məsələ oxucuya təqdim edilən məzmunun keyfiyyəti, müəlliflərin peşəkarlığı və redaksiyanın cəmiyyətlə qurduğu münasibətdir. Məhz buna görə Nəsir İmanquliyevin həyat və fəaliyyətinin öyrənilməsi jurnalistika ixtisasında təhsil alan tələbələr, gənc tədqiqatçılar və Azərbaycan mətbuatının tarixi ilə maraqlanan hər kəs üçün əhəmiyyətlidir.
Nəsir İmanquliyevin həyat yolu Azərbaycan xalqının elmə, təhsilə, mədəniyyətə və milli mətbuata verdiyi dəyərin parlaq nümunələrindən biridir. O, 1911-ci ildə Bakıda dünyaya gəlmiş, gənc yaşlarından mətbuata maraq göstərmiş, müxtəlif qəzetlərdə çalışaraq peşəkar jurnalist kimi formalaşmışdır. İkinci Dünya müharibəsi illərində Krım cəbhəsində göstərdiyi fəaliyyət onun vətənpərvərliyini və peşəsinə bağlılığını nümayiş etdirmişdir. Müharibədən sonra isə jurnalistlik fəaliyyətini davam etdirməklə yanaşı, təhsil və elmi sahədə də mühüm uğurlar qazanmışdır.
Bakı Dövlət Universitetində uzun illər müəllim, dosent və professor kimi çalışması onun Azərbaycan jurnalistikasının gələcək inkişafına verdiyi ən böyük töhfələrdən biridir. O, tələbələrinə yalnız jurnalistikanın nəzəri və praktiki əsaslarını deyil, həm də peşə məsuliyyətini, dürüstlüyü və ziyalılıq prinsiplərini aşılamağa çalışmışdır. 1958-ci ildə “Bakı” qəzetinin yaradılması və sonralar “Baku” qəzetinin nəşrə başlaması onun fəaliyyətinin ən mühüm mərhələlərindən hesab olunur. Bu nəşrlər Azərbaycan mətbuatında özünəməxsus üslub formalaşdırmış, ədəbiyyatın, mədəniyyətin, incəsənətin və ictimai həyatın işıqlandırılmasına böyük töhfələr vermişdir.
Nəsir İmanquliyevin radio və televiziya sahəsindəki fəaliyyəti də onun Azərbaycan informasiya mühitinin inkişafına kompleks yanaşdığını göstərir. O, mətbuatın müxtəlif istiqamətlərində çalışaraq geniş təcrübəsini xalqın və cəmiyyətin inkişafına yönəltmişdir. Onun ailə həyatı və qızı Aida İmanquliyevanın elmi fəaliyyəti də bu ziyalı nəslinin Azərbaycan elminə və mədəniyyətinə verdiyi töhfələri nümayiş etdirir.
Nəsir İmanquliyev 1998-ci ildə vəfat etsə də, onun yaratdığı ənənələr və yetişdirdiyi jurnalistlər Azərbaycan mətbuatının tarixində yaşamaqdadır. Dövlət səviyyəsində xatirəsinin əbədiləşdirilməsi, Bakı Dövlət Universitetində onun adının ehtiramla yad edilməsi və müxtəlif yubiley tədbirlərinin keçirilməsi bu böyük şəxsiyyətə göstərilən hörmətin ifadəsidir.
Bu gün onun həyat və fəaliyyətinə nəzər salarkən bir daha aydın olur ki, həqiqi ziyalı olmaq yalnız yüksək vəzifə tutmaq və ya müəyyən mükafatlar qazanmaq demək deyil. Əsl ziyalılıq öz biliyini, təcrübəsini və bacarığını cəmiyyətin inkişafına həsr etmək, gələcək nəsillərə yol göstərmək və gördüyün işlərlə yadda qalmaqdır. Nəsir İmanquliyev məhz belə şəxsiyyətlərdən biri olmuşdur. O, qələmi ilə xalqına xidmət etmiş, redaktorluq fəaliyyəti ilə milli mətbuata yeni nəfəs gətirmiş, müəllimliyi ilə jurnalist nəslinin yetişməsinə kömək etmişdir.
Onun ömür yolu gənc jurnalistlərə, tələbələrə, tədqiqatçılara və gələcək nəsillərə mühüm örnəkdir. Nəsir İmanquliyevin adı Azərbaycan jurnalistikasının inkişaf tarixində daim yaşayacaq, onun əməyi və mənəvi irsi gələcək nəsillər üçün dəyərli nümunə olaraq qalacaqdır. Nəsir İmanquliyev Azərbaycan mətbuatının tarixində yalnız bir jurnalist kimi deyil, bütöv bir jurnalistika məktəbi yaratmış böyük ziyalı kimi xatırlanmağa layiqdir.
Sadıqova Nurgül
