Nəsir İmanquliyev məktəbi: Jurnalistikanın dəyişən zamanı, dəyişməyən dəyərləri

Bəzən bir insanın ömrü onun yaşadığı illərlə deyil, yetişdirdiyi insanların həyatında davam edən izlərlə ölçülür. Elə şəxsiyyətlər var ki, zaman onların fəaliyyətini tarixə çevirsə də, düşüncələri, prinsipləri və yaratdıqları məktəb yaşamaqda davam edir. Azərbaycan jurnalistikasının görkəmli nümayəndəsi, professor Nəsir İmanquliyev də məhz belə şəxsiyyətlərdəndir. Onun adı çəkiləndə yalnız bir jurnalistin, redaktorun və pedaqoqun həyat yolu deyil, bütöv bir peşəkar ənənə, sözə münasibət və jurnalist məsuliyyəti yada düşür.

 
Bu gün informasiya saniyələr içərisində yayıldığı, hər kəsin özünü xəbər mənbəyi hesab etdiyi, rəqəmsal platformaların jurnalistikanın sərhədlərini dəyişdirdiyi bir dövrdə Nəsir İmanquliyevin yaradıcılığına qayıtmaq xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki texnologiya dəyişə, xəbərin çatdırılma vasitələri yenilənə bilər, amma jurnalistikanın əsas mahiyyəti dəyişməməlidir: həqiqəti axtarmaq, cəmiyyətə xidmət etmək və sözün məsuliyyətini daşımaq.

 
Bir ömürlük peşə sevgisi

Nəsir İmanquliyev 1911-ci il dekabrın 22-də Bakıda dünyaya gəlib. Mətbuata marağı onu müxtəlif qəzetlərə gətirib. O, “Kommunist”, “Yeni yol”, “Gənc işçi” və “Vətənin səsi” qəzetlərində müxtəlif vəzifələrdə çalışaraq jurnalistikanın praktik tərəflərini dərindən mənimsəyib. Onun peşəkar formalaşmasında yalnız redaksiya təcrübəsi deyil, dövrün mürəkkəb ictimai-siyasi hadisələrini müşahidə etmək və onları oxucuya çatdırmaq məsuliyyəti də mühüm rol oynayıb.

 
İkinci Dünya müharibəsi illərində Krım cəbhəsində “Vuruşan Krım” qəzetinin məsul katibi kimi fəaliyyəti onun həyat və yaradıcılıq yolunun diqqətçəkən səhifələrindəndir. Müharibə şəraitində mətbuatın insanlara mənəvi dayaq olmaq, ruh yüksəkliyi yaratmaq və baş verənləri çatdırmaq missiyası jurnalistin sözünün nə qədər böyük gücə malik olduğunu bir daha göstərirdi.

 
Lakin Nəsir İmanquliyevin Azərbaycan jurnalistikası qarşısındakı xidmətlərini yalnız yazdığı məqalələrlə ölçmək mümkün deyil. O, mətbuatın inkişafına redaktor, təşkilatçı və pedaqoq kimi də töhfə verib. 1958-ci il yanvarın 10-da ilk nömrəsi işıq üzü görən “Bakı” axşam qəzetinin yaradılması onun fəaliyyətində mühüm mərhələ olub. Sonradan “Baku” qəzetinin də nəşrə başlaması paytaxtın həyatının müxtəlif istiqamətlərinin daha geniş oxucu auditoriyasına çatdırılmasına imkan yaradıb.
 

“Bakı” və “Baku” qəzetləri onun rəhbərliyi ilə yalnız gündəlik informasiyanın yayımlandığı mətbu orqanlar kimi deyil, həm də gənc qələm sahiblərinin yetişdiyi yaradıcılıq mühiti kimi formalaşıb. Qəzet səhifələrində şəhərin sosial, iqtisadi, ictimai və mədəni həyatı əksini tapır, oxucu ilə zaman arasında informasiya körpüsü qurulurdu. Nəsir İmanquliyevin redaktorluq fəaliyyəti göstərirdi ki, qəzet yaratmaq yalnız bir nəşrin işıq üzü görməsini təmin etmək deyil, həm də cəmiyyətin düşüncə və informasiya həyatına istiqamət verməkdir.

 
Redaktorun qələmi, müəllimin qayğısı
Nəsir İmanquliyevin fəaliyyətinin ən əhəmiyyətli istiqamətlərindən biri də jurnalistika təhsili olub. O, 1947-ci ildən Bakı Dövlət Universitetində pedaqoji fəaliyyətə başlayıb və ömrünün təxminən yarım əsrini gələcək jurnalistlərin yetişməsinə həsr edib. Müəllim, dosent və professor kimi çalışdığı illər ərzində çoxsaylı tələbələrə yalnız peşənin nəzəri əsaslarını deyil, onun mənəvi və etik tərəflərini də aşılayıb.

 
Əsl müəllim tələbəsinə yalnız bildiklərini ötürən insan deyil, onda müstəqil düşünmək, sual vermək və öz yolunu tapmaq bacarığı formalaşdırandır. Nəsir İmanquliyevin pedaqoji fəaliyyətinin dəyəri də məhz bu yanaşmada özünü göstərirdi. O, tələbələrin istedadını auditoriya divarları arasında saxlamağa çalışmır, onların real redaksiya mühitində təcrübə qazanmasına şərait yaradırdı. Bacarıqlı tələbələri rəhbərlik etdiyi qəzetlərlə əməkdaşlığa cəlb etməsi gənc jurnalistlərin peşəyə daha erkən addım atmasına imkan verirdi.
 

Bu məqam xüsusilə düşündürücüdür: o, tələbəni gələcəkdə jurnalist olmağa hazırlamaqla kifayətlənmirdi, ona elə tələbəlik illərindən jurnalist kimi formalaşmaq imkanı yaradırdı. Beləliklə, universitetdə qazanılan nəzəri bilik redaksiyada praktik təcrübə ilə tamamlanırdı. Bu, müasir jurnalistika təhsilinin də əsas ehtiyaclarından biridir. Çünki jurnalistikanı yalnız mühazirələrdən öyrənmək mümkün deyil; hadisəni görmək, mənbə ilə danışmaq, məlumatı yoxlamaq, mətn üzərində işləmək və redaktor iradəsini qəbul etmək də bu peşənin ayrılmaz hissəsidir.

 
Nəsir İmanquliyevin pedaqoji irsinin əhəmiyyəti onun yetişdirdiyi jurnalist nəslinin fəaliyyətində də görünür. Bu gün müxtəlif media qurumlarında çalışan, mətbuatın inkişafına töhfə verən insanların peşəkar yolunda həmin məktəbin izlərini görmək mümkündür. Məhz bu səbəbdən onun müəllimlik fəaliyyəti sadəcə universitet tarixinin bir səhifəsi deyil, Azərbaycan jurnalistikasının inkişaf mərhələlərindən biridir.

 
Sözün qədrini bilmək – jurnalistin ilk dərsi

Nəsir İmanquliyevin jurnalistika məktəbini fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri sözə münasibət idi. Onun redaktorluq fəaliyyəti göstərirdi ki, jurnalist üçün dil yalnız fikri çatdırmaq vasitəsi deyil, həm də peşəkarlığın göstəricisidir. Dəqiq ifadə, aydın fikir, düzgün seçilmiş başlıq və mətnin məntiqi ardıcıllığı oxucunun etimadını qazanmaq üçün mühüm şərtlərdir.

 
Bu yanaşma günümüzdə də aktuallığını qoruyur. Müasir media mühitində diqqət çəkmək naminə şişirdilmiş başlıqlara, emosional ifadələrə və təsdiqlənməmiş məlumatlara tez-tez rast gəlinir. Bəzən xəbərdən daha çox onun təqdimat forması ön plana keçir. Halbuki jurnalistin əsas vəzifəsi oxucunu təəccübləndirmək deyil, onu məlumatlandırmaqdır. Güclü mətnin dəyəri işlədilən sözlərin sayında deyil, həmin sözlərin daşıdığı həqiqətdədir.
 

Jurnalist yalnız hadisələri qeydə alan və məlumatı auditoriyaya ötürən şəxs deyil. O, cəmiyyətdə baş verən prosesləri izləyir, problemləri görünən edir, ictimai müzakirəyə şərait yaradır və insanların məlumatlı qərarlar qəbul etməsinə töhfə verir. Bu missiya isə jurnalistdən yalnız peşə bacarığı deyil, həm də vətəndaş məsuliyyəti tələb edir.
 

Nəsir İmanquliyevin fəaliyyətinə nəzər saldıqda onun jurnalistikaya münasibətində peşəkarlıqla ictimai məsuliyyətin bir-birindən ayrılmadığını görürük. Redaktorun qarşısında yalnız yaxşı yazılmış mətn deyil, həmin mətnin cəmiyyət üçün daşıdığı məna da dayanır. Bu baxımdan onun yaratdığı məktəb jurnalistə öz imzasının məsuliyyətini dərk etməyi öyrədən bir ənənədir.

 
Rəqəmsal dövrün jurnalistinə ünvanlanan suallar
Bu gün jurnalistika əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha sürətli, əlçatan və çoxşaxəlidir. Sosial şəbəkələr, süni intellekt, onlayn media və yeni kommunikasiya vasitələri informasiya istehsalının imkanlarını genişləndirib. Bununla yanaşı, peşənin qarşısında yeni problemlər də yaradıb: dezinformasiya, saxta xəbərlər, mənbələrin etibarlılığı, müəllif məsuliyyəti və informasiya bolluğu içərisində həqiqətin müəyyənləşdirilməsi.

 
Belə bir şəraitdə Nəsir İmanquliyevin peşəkar prinsiplərinə müraciət etmək keçmişi xatırlamaqdan daha artıq məna daşıyır. Bu, müasir jurnalistikanın özünə ünvanladığı suallara cavab axtarmaqdır. Sürət naminə dəqiqlikdən imtina etmək olarmı? Çox oxunmaq üçün həqiqəti ikinci plana keçirmək düzgündürmü? Auditoriyanın diqqətini cəlb edən hər məlumat xəbər hesab edilə bilərmi?
 

Bu sualların hər biri jurnalistin peşəkar mövqeyini müəyyənləşdirir. Nəsir İmanquliyevin irsindən çıxan əsas nəticələrdən biri budur ki, jurnalistika yalnız informasiya ötürmək bacarığı deyil, həm də düşünmək, seçmək, yoxlamaq və məsuliyyət daşımaq mədəniyyətidir. Texnologiya jurnalistin işini asanlaşdıra bilər, lakin onun vicdanını, obyektivliyini və həqiqətə bağlılığını əvəz edə bilməz.
 

Süni intellektin media mühitinə daxil olması da bu məsələyə yeni yanaşma tələb edir. Süni intellekt məlumatların emalı, mətnlərin hazırlanması və informasiya axtarışı prosesində jurnalistə kömək edə bilər. Ancaq təqdim olunan məlumatın doğruluğunu yoxlamaq, konteksti düzgün qiymətləndirmək və ictimai məsuliyyəti daşımaq yenə də jurnalistin üzərinə düşür. Deməli, texnoloji yeniliklərdən istifadə etməklə yanaşı, peşənin təməl prinsiplərini qorumaq da vacibdir.
 

Xüsusilə jurnalistika fakültəsində təhsil alan gənclər üçün bu məqam üzərində dayanmaq əhəmiyyətlidir. Tələbəlik illəri gələcək peşəkar kimliyin formalaşdığı mərhələdir. Bu dövrdə yazılan hər mətn, aparılan hər müsahibə, hazırlanan hər xəbər gələcək fəaliyyətin bir hissəsinə çevrilir. Nəsir İmanquliyevin tələbələrə yaratdığı imkanlar göstərir ki, jurnalist olmaq üçün diplom əldə etmək kifayət deyil. İnsan öz imzasına hörmət etməyi, sözünün məsuliyyətini daşımağı və daim öyrənməyi bacarmalıdır.

 
Yarım əsrdən uzun yaşayan məktəb

Nəsir İmanquliyevin 1998-ci ildə vəfat etməsi onun yaratdığı məktəbin fəaliyyətinin başa çatması demək olmadı. Əksinə, yetişdirdiyi jurnalistlər, redaktorlar, pedaqoqlar və onun peşəkar prinsiplərini davam etdirən qələm sahibləri vasitəsilə həmin məktəb yaşamaqda davam etdi. Onun irsi yalnız arxiv materiallarında, qəzet səhifələrində və xatirələrdə deyil, jurnalistikaya yeni başlayan hər bir gəncin qarşısında dayanan peşəkar tələblərdə də özünü göstərir.
 

Professorun həyat yoluna nəzər saldıqda bir həqiqət aydın görünür: o, jurnalistikanın müxtəlif sahələrində fəaliyyət göstərsə də, bütün bu istiqamətləri bir məqsəd birləşdirirdi – Azərbaycan mətbuatının inkişafı və peşəkar kadrların yetişdirilməsi. Redaktor kimi qəzetin keyfiyyətinə, müəllim kimi tələbənin inkişafına, ictimai xadim kimi isə cəmiyyətin informasiya ehtiyaclarına diqqət yetirirdi.

 
Bu gün BDU-nun Jurnalistika fakültəsində təhsil alan tələbələr üçün Nəsir İmanquliyevin irsi həm tarixi yaddaş, həm də peşəkar məsuliyyət nümunəsidir. Onun dərsləri yalnız auditoriyada səslənən fikirlərdən ibarət deyil. Bu dərslər hər dəfə jurnalist məlumatı yoxlayanda, başlığı seçərkən, müsahibinə sual verərkən, cəmiyyətin problemini işıqlandırarkən yenidən xatırlanır.

 
Bəlkə də bir müəllimin ən böyük uğuru tələbələrinin onu yalnız keçmişdə qalmış bir şəxsiyyət kimi deyil, bu gün də yol göstərən bir örnək kimi qəbul etməsidir. Nəsir İmanquliyevin jurnalistika tarixindəki yerini əhəmiyyətli edən də məhz budur. O, özündən sonra yalnız qəzetlər, məqalələr və elmi-pedaqoji irs deyil, davam etdirilməli bir peşəkar ənənə qoyub.

 
Nəticə etibarilə, Nəsir İmanquliyev haqqında danışmaq keçmişin uğurlarını sadalamaqla məhdudlaşmamalıdır. Onun həyat və fəaliyyəti müasir jurnalistin öz peşəsinə hansı meyarlarla yanaşmalı olduğunu düşünməyə sövq edir. Çünki jurnalistikanın həqiqi dəyəri nə texnologiyanın yeniliyində, nə xəbərin yayılma sürətində, nə də auditoriyanın sayındadır. Bu dəyər, ilk növbədə, cəmiyyətin jurnalistə duyduğu etimadda, sözün doğruluğunda və peşəyə sədaqətdədir.

 
Zaman qəzetlərin formatını dəyişə, redaksiyaları rəqəmsal platformalara daşıya, informasiya vasitələrini yeniləyə bilər. Ancaq həqiqətə xidmət edən jurnalistə ehtiyac heç vaxt aradan qalxmayacaq. Nəsir İmanquliyevin bizə miras qoyduğu ən böyük dərs də budur: jurnalistika bir peşə olmaqdan əvvəl məsuliyyətdir. Bu məsuliyyətin daşıyıcısı olan hər bir gənc jurnalist öz imzası ilə yanaşı, təmsil etdiyi peşənin nüfuzunu da qorumalıdır.
 

Nəsir İmanquliyev bir dövrün jurnalisti idi, yaratdığı məktəb isə dövrlər dəyişdikcə öz əhəmiyyətini qoruyur. Çünki həqiqi ustadların dərsləri auditoriya bitəndə deyil, onların yetişdirdiyi insanlar öz sözləri ilə cəmiyyətə xidmət etməyə başlayanda davam edir.
 

Aişə Mustafayeva