NƏSİR İMANQULİYEV: QƏLƏMİN İZİNDƏN PEŞƏKARLIQ MƏKTƏBİNƏ

Bəzən bir insanın ömrü bir tarixə, bir qəzetə, bir də peşəsini sevərək yetişdirdiyi insanların taleyinə sığır. Bəzən isə onun qoyduğu iz özündən sonra da danışmağa davam edir. Nəsir İmanquliyev Azərbaycan jurnalistikası üçün məhz belə şəxsiyyətlərdəndir.

Jurnalistikanın tarixi yalnız qəzetlərin nəşr olunduğu tarixlərdən, dəyişən informasiya vasitələrindən və mətbuatda baş verən yeniliklərdən ibarət deyil. Bu tarixin arxasında sözü məsuliyyətlə işlədən, cəmiyyətin düşüncəsinə təsir göstərən, dövrünün informasiya ehtiyaclarını düzgün müəyyənləşdirən insanlar dayanır. Azərbaycan jurnalistika tarixində Nəsir İmanquliyev də məhz belə simalardan biridir. Onun fəaliyyəti göstərir ki, jurnalist olmaq yalnız hadisələri yazmaq deyil, həm də hadisələrə düzgün baxış formalaşdırmaq, oxucunu düşündürmək və cəmiyyətlə informasiya arasında etibarlı körpü yaratmaqdır.

1911-ci il dekabrın 22-də Bakıda dünyaya gələn Nəsir İmanquliyevin həyat yolu Azərbaycan mətbuatının müxtəlif inkişaf mərhələləri ilə səsləşir. O, jurnalistikaya yalnız bir peşə kimi yanaşmır, onu cəmiyyətin maariflənməsində və ictimai düşüncənin formalaşmasında mühüm vasitə hesab edirdi. Müxtəlif illərdə “Kommunist”, “Yeni yol”, “Gənc işçi” və digər mətbu orqanlarda çalışan İmanquliyev redaksiyanın müxtəlif pillələrində fəaliyyət göstərərək jurnalistikanın həm nəzəri, həm də praktik tərəflərini dərindən mənimsəmişdi.

Onun peşəkar həyatında İkinci Dünya müharibəsi illəri də xüsusi yer tutur. 1942-ci ildə Krım cəbhəsinə göndərilən jurnalist burada “Vuruşan Krım” qəzetinin məsul katibi kimi çalışmış, eyni zamanda tərcüməçilik fəaliyyəti göstərmişdi. Müharibə şəraiti jurnalistdən yalnız yazı bacarığı deyil, hadisələrin mahiyyətini anlamaq, məsuliyyətli qərarlar vermək və informasiyanı düzgün çatdırmaq qabiliyyəti tələb edirdi. Bu təcrübə onun peşəkar formalaşmasında mühüm mərhələlərdən biri idi.

Lakin Nəsir İmanquliyevin adını Azərbaycan mətbuat tarixində xüsusi mövqeyə yüksəldən əsas xidmətlərindən biri yeni tipli axşam qəzetlərinin yaradılması və inkişafı ilə bağlıdır.

“Bakı” – bir şəhərin deyil, bütöv bir dövrün güzgüsü

1950-ci illərdə Bakı sürətlə dəyişən, genişlənən və ictimai-mədəni həyatı canlanan şəhər idi. Şəhərin ritmi dəyişdikcə insanların informasiya ehtiyacları da artırdı. Gün ərzində baş verən hadisələr haqqında operativ məlumat almaq, mədəniyyət, təhsil, iqtisadiyyat və ictimai həyatdakı yenilikləri izləmək zərurətə çevrilirdi. Nəsir İmanquliyev bu ehtiyacı vaxtında gördü.

1953-cü ildə “Baku”, 1958-ci il yanvarın 10-da isə “Bakı” axşam qəzetinin nəşrə başlaması Azərbaycan mətbuatında mühüm yenilik idi. Bu qəzetlər sadəcə günün hadisələrini çatdıran informasiya vasitələri deyildi. Onlar şəhərin həyatını, insanların qayğılarını, mədəni mühitini və ictimai problemlərini əks etdirən geniş bir tribunaya çevrilmişdi.

“Bakı” qəzetinin fərqləndirici cəhətlərindən biri mövzu rəngarəngliyi və oxucuya yaxınlığı idi. Burada yalnız rəsmi xəbərlərə deyil, gündəlik həyatın müxtəlif tərəflərinə də yer verilirdi. Mədəniyyət, ədəbiyyat, idman, beynəlxalq hadisələr və sosial problemlər qəzetin səhifələrində öz əksini tapırdı. Müxtəlif sahələri əhatə edən materiallar qəzetin oxucu auditoriyasını genişləndirirdi.

Məncə, Nəsir İmanquliyevin redaktorluq fəaliyyətinin ən mühüm xüsusiyyəti qəzetə yalnız informasiya ötürən vasitə kimi baxmaması idi. O, qəzetin oxucu ilə canlı münasibət qurmasını istəyirdi. Çünki oxucu öz həyatından, şəhərindən, maraqlarından və problemlərindən iz tapa bilmədiyi nəşrə uzun müddət bağlı qala bilməz. Bu baxımdan “Bakı” qəzeti öz dövrünün ictimai həyatına açılan pəncərələrdən birinə çevrilmişdi.

Burada başqa bir mühüm məqam da var: Nəsir İmanquliyev redaktorluğu yalnız materialların seçilməsi və səhifələrin hazırlanması prosesi kimi anlamırdı. Redaktorun dünyagörüşü, dil duyumu, mövzuya münasibəti və peşəkar tələbkarlığı bütöv nəşrin simasını müəyyənləşdirirdi. “Bakı” qəzetinin özünəməxsus üslub qazanmasında da bu amillərin mühüm rolu olmuşdur.

Müəllimdən jurnalistə deyil, jurnalistdən gələcək nəsillərə uzanan yol

Nəsir İmanquliyevin fəaliyyətini yalnız redaktorluq və publisistika ilə məhdudlaşdırmaq onun irsinin mühüm bir hissəsini kölgədə qoymaq olardı. Onun həyatında pedaqoji fəaliyyət xüsusi yer tuturdu. 1947-ci ildən Bakı Dövlət Universitetində fəaliyyətə başlayan İmanquliyev uzun illər jurnalist kadrlarının hazırlanmasına əmək sərf etmiş, müəllim, dosent və professor kimi çalışmışdır.

Burada məni düşündürən əsas məsələ budur: Bir jurnalistin uğuru onun yazılarının oxunması ilə ölçülürsə, müəllimin uğuru isə yetişdirdiyi insanların gələcək fəaliyyətində üzə çıxır. Nəsir İmanquliyev hər iki məsuliyyəti öz üzərinə götürmüşdü. O, bir tərəfdən mətbuatın inkişafına töhfə verir, digər tərəfdən bu inkişafı davam etdirəcək gənc jurnalistlərin yetişməsində iştirak edirdi.

Universitet auditoriyasını yalnız nəzəri biliklərin ötürüldüyü məkan hesab etmək doğru olmazdı. Jurnalistika tələbəsi burada hadisələrə münasibət bildirməyi, faktla fikri fərqləndirməyi, sözün məsuliyyətini anlamağı və peşəsinin ictimai əhəmiyyətini dərk etməyi öyrənir. Nəsir İmanquliyevin pedaqoji fəaliyyətinin əhəmiyyəti də məhz bu baxımdan qiymətləndirilməlidir.

Bu gün BDU-nun Jurnalistika fakültəsində təhsil alan bir tələbə kimi düşünürəm ki, onun irsini öyrənmək yalnız keçmişin tanınmış jurnalistini tanımaq demək deyil. Bu, seçdiyimiz peşənin hansı ənənələr üzərində qurulduğunu anlamaqdır. Biz bu gün auditoriyada jurnalistikanın nəzəri əsaslarını öyrənir, informasiya hazırlamağın yeni üsulları ilə tanış oluruq. Lakin texnologiyalar nə qədər dəyişsə də, peşənin təməlində dayanan həqiqətə bağlılıq, məsuliyyət və oxucuya hörmət dəyişməməlidir.

Dəyişən texnologiyalar, dəyişməyən jurnalist məsuliyyəti

Bu gün jurnalistika əvvəlki dövrlərlə müqayisədə tamamilə fərqli informasiya mühitində fəaliyyət göstərir. Bir xəbər saniyələr ərzində minlərlə insana çatır, sosial şəbəkələr informasiya mənbəyinə çevrilir, süni intellekt mətnlərin hazırlanmasında və məlumatların emalında istifadə olunur. Lakin informasiya imkanlarının artması onun keyfiyyətinin də eyni sürətlə yüksəlməsi demək deyil.

Sürət bəzən dəqiqliyi, populyarlıq peşəkarlığı, çoxsaylı baxışlar isə ictimai əhəmiyyəti kölgədə qoya bilir. Belə bir şəraitdə Nəsir İmanquliyevin jurnalistika məktəbinə müraciət etmək xüsusi məna daşıyır. Onun fəaliyyətindən çıxarıla biləcək əsas nəticələrdən biri budur: jurnalistikanın dəyəri yalnız informasiyanı nə qədər tez yaymasında deyil, onu nə qədər düzgün, dolğun və məsuliyyətlə təqdim etməsindədir.

Əgər ötən əsrdə qəzetin uğuru oxucu ilə qurduğu münasibətdə idisə, bu gün həmin münasibət rəqəmsal platformalarda davam edir. Əgər əvvəllər redaktor qəzetin ümumi simasını müəyyənləşdirirdisə, indi bu məsuliyyət rəqəmsal redaksiyaların və kontent istehsalçılarının da üzərinə düşür. Vasitələr dəyişib, lakin jurnalistin cəmiyyət qarşısında daşıdığı məsuliyyət dəyişməyib.

Mənə görə, Nəsir İmanquliyevin müasir jurnalistlərə ötürdüyü ən mühüm dərslərdən biri də yeniliyə açıq olmaqla milli dəyərləri qorumaq arasındakı tarazlığı saxlamaqdır. O, öz dövrünün informasiya tələbatını nəzərə alaraq yeni mətbu formatın inkişafına töhfə vermişdi. Deməli, peşəkarlıq yalnız mövcud qaydalara uyğunlaşmaq deyil, həm də zamanın ehtiyaclarını görmək və ona uyğun yeni yanaşmalar ortaya qoymaqdır.

Bu gün gənc jurnalistlər üçün əsas suallardan biri belə olmalıdır: Biz yalnız informasiya paylaşan şəxslər olmaq istəyirik, yoxsa cəmiyyətin düzgün məlumatlanmasına töhfə verən peşəkarlar? Bu sualın cavabı jurnalistikaya münasibətimizi müəyyənləşdirir.

115 il sonra davam edən dərs

İnsan ömrü müəyyən bir tarixdə tamamlanır, amma onun yaratdığı dəyərlərin ömrü zamanla ölçülmür. Nəsir İmanquliyevin 115 illik yubileyi də yalnız keçmişə nəzər salmaq üçün bir fürsət deyil. Bu yubiley həm də Azərbaycan jurnalistikasının bugünkü vəziyyəti və gələcək istiqamətləri haqqında düşünmək imkanı yaradır.

Onun redaktorluq fəaliyyəti bizə oxucunu tanımağın, pedaqoji irsi isə gələcək nəsillərə bilik və təcrübə ötürməyin əhəmiyyətini göstərir. Həyat yolu isə seçilən peşəyə sədaqətin insanın ən böyük mənəvi sərvətlərindən birinə çevrilə biləcəyini sübut edir.

Nəsir İmanquliyevin adı Azərbaycan jurnalistika tarixində yalnız bir qəzetin yaradıcısı və ya universitet professoru kimi xatırlanmamalıdır. O, jurnalistikanın həm yaradıcı, həm təşkilati, həm də pedaqoji tərəflərini birləşdirən şəxsiyyət idi. Onun irsi bir insanın fəaliyyətindən daha geniş məna daşıyır: bu irs peşəkar düşüncə, məsuliyyətli söz və gələcək nəsillərə ötürülən təcrübə deməkdir.

Bu gün biz yeni informasiya əsrinin astanasında deyil, artıq onun içindəyik. Jurnalistikanın gələcəyi süni intellekt, rəqəmsal platformalar və yeni kommunikasiya vasitələri ilə formalaşır. Lakin bütün bu yeniliklərin mərkəzində yenə insan, onun məlumat almaq hüququ və həqiqəti bilmək ehtiyacı dayanır.

Bəlkə də Nəsir İmanquliyevin bizə qoyduğu ən böyük miras məhz budur: zamanın dəyişməsindən qorxmamaq, yeniliyə açıq olmaq, amma sözün dəyərini heç vaxt itirməmək. Çünki texnologiya informasiyanı daşıya bilər, lakin ona etibar qazandıran yenə də jurnalistin vicdanıdır.

Bir vaxtlar onun redaktorluğu ilə nəşr olunan qəzetlərin səhifələrində zamanın səsi eşidilirdi. Bu gün isə həmin səs jurnalistika auditoriyalarında, redaksiyalarda və peşəsinə məsuliyyətlə yanaşan gənc qələm sahiblərinin düşüncəsində yaşamaqdadır. Nəsir İmanquliyevin dərsləri də elə buna görə bitmir: çünki həqiqi jurnalistika məktəbinin son zəngi olmur.

Məryəm Qasımova