Qərar vermək bacarığınızı inkişaf etdirmək istəyirsiniz? Qarışqalardan soruşun

 

Lovğalıq edən tarakanlardan tutmuş özünü dərk edən milçəklərə qədər, daha düzgün qərarlar verməyi öyrənmək üçün həşəratlardan çox şey öyrənə bilərik. Həşəratlar aləmindən götürülmüş beş dərs seçimlərinizi yaxşılaşdırmağa kömək edə bilər.

Biz insanlar düşünmək qabiliyyətimizə görə özümüzü təkamül piramidasının zirvəsində görməyə meyilliyik. Lakin bütün bu uzun-uzadı düşüncələr bəzən bizi heç bir nəticəyə gətirib çıxarmır. Biz yanılmaz deyilik və tez-tez yanlış qərarlar veririk.

Digər tərəfdən, həşəratların xaşxaş toxumu böyüklüyündə beyinləri olsa da, qərarvermə ilə bağlı təəccüblü dərəcədə çox bilikləri var. Əslində, həşəratların bir çox problem həll etmə bacarıqları real dünyada müxtəlif insan fəaliyyətləri sahələrində səmərəli qərarvermə üçün alqoritmlərin yaradılmasına ilham verib.

Nəyisə həyata keçirmək üçün ən yaxşı yolu seçmək asan deyil. Xüsusilə də saysız-hesabsız məlumat və stimulların olduğu dünyada bu, daha da çətinləşir. Bu vəziyyət seçimlərin həddindən artıq çoxluğu adlanır.

Qarışqalar da qrup halında növbəti qida axtarışı məkanını seçərkən belə bir problemlə üzləşirlər. Lakin onlar müxtəlif növlərdə rast gəlinən maraqlı bir üsul inkişaf etdiriblər.

İlk olaraq bir neçə qarışqa yuvalarının rahatlığını tərk edərək bol qida tapa biləcəkləri ən yaxın və əlverişli məkanı axtarmağa başlayır. Bu cəsur qarışqalar bütün seçimləri açıq saxlamaq və müxtəlif yolları araşdırmaq üçün təsadüfi istiqamətlərdə hərəkət edirlər. Gedərkən və geri qayıdarkən digər qarışqaların sonradan izləyə bilməsi üçün yerə zəif feromon izi buraxırlar. Bu feromonlar zaman keçdikcə buxarlanır və qarışqalar daha güclü qoxu buraxan izləri izləməyə daha çox meyilli olurlar.

Ən səmərəli qida mənbəyini tapan qarışqalar yeməklə birlikdə daha tez geri qayıdır və feromon izi tamamilə yoxa çıxmamış həmin yolun üzərindən yenidən keçirlər. Onlar həmçinin qida axtarmağa çıxan digər qarışqalara məlumatı daha tez ötürürlər. Nəticədə zaman keçdikcə daha çox qarışqa həmin yolla gedib-gəlir və iz üzərinə daha çox feromon toplanır. Bu da yolun qoxusunu daha da gücləndirir.

Beləliklə, obyektiv olaraq daha qısa olan yollar zaman keçdikcə möhkəmlənir, digər yollar isə tədricən yox olur. Nəticədə qarışqa koloniyası ayrı-ayrı qarışqalardan heç biri bu yolun ən yaxşı olduğunu əvvəlcədən bilmədən kollektiv şəkildə ən qısa və səmərəli marşrutu müəyyən edir.

Belçikadakı Brüssel Azad Universitetinin süni intellekt laboratoriyasının həm-direktoru Marko Dorigo deyir: “Əsas dərs ondan ibarətdir ki, səmərəli kollektiv qərarvermə mərkəzləşdirilmiş idarəetmə olmadan da yarana bilər”.

O əlavə edir: “Qarışqalar məhdud imkanlara və yalnız yerli məlumata malik sadə fərdlərdir. Buna baxmayaraq, onlar birlikdə mürəkkəb koordinasiya problemlərini həll edə bilirlər”.

Qarışqa koloniyasının optimallaşdırılması metodu adlandırılan bu sistem insan fəaliyyətində istifadə olunan bir alqoritmə çevrilib. Hazırda bu üsul bütün dünyada iş qrafiklərinin hazırlanmasını, telekommunikasiyanı, nəqliyyatı və logistikanı təkmilləşdirmək üçün tətbiq olunur.

Məsələn, mütəxəssislər dəmir yollarının planlaşdırılmasında qarışqaların optimallaşdırılması alqoritmlərindən istifadə ediblər. Marko Dorigo isə kommunikasiya şəbəkələrində məlumatların səmərəli ötürülməsini təmin etmək üçün AntNET adlı sistem hazırlayıb.

Səadət Əlizadə